เชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด
เชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด คือ อะไร ?
     เชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด
( fresh culture ) หมายถึง เชื้อราไตรโคเดอร์มาที่กำลังเจริญอยู่บนอาหารเลี้ยงเชื้อ เช่น พีดีเอ ( potato dextrose agar ) หรือบนอาหาร จำพวกเมล็ดพืช เช่น เมล็ดข้าวฟ่าง ข้าวโพด ข้าวสาลี ข้าวบาเลย์ และข้าวเปลือก ที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อ โดยปล่อยให้เชื้อเจริญสร้างเส้นใยและสปอร์สีเขียวเข้มปกคลุมเมล็ดพืชอย่างทั่วถึง เป็นเวลา 5-7 วัน ก่อนนำไปใช้ เชื้อสดที่ดีควรสร้างสปอร์สีเขียวเข้มปกคลุมเมล็ดพืชหรือวัสดุอาหารอย่างทั่วถึง ไม่มีสปอร์ของเชื้อราปนเปื้อนสีอื่น ๆ เช่น เหลือง เขียวปนเหลือง ไม่มีเชื้อแบคทีเรียปนเปื้อนจนทำให้เกิดลักษณะเป็นเมือกเยิ้มหรือมีกลิ่นเหม็น
     พัฒนาการของการผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด จากผลการศึกษาเชื้อราไตรโคเดอร์มาในระยะเริ่มต้น บรรเจิด ( 2530 ) และจิรเดช ( 2531 ) พบว่าเมล็ดข้าวฟ่างเป็นวัสดุอาหารที่เหมาะสมที่สุดสำหรับใช้เลี้ยงขยายเชื้อราไตรโคเดอร์มา เนื่องจากเชื้อราสามารถเจริญปกคลุมผิวเมล็ดได้อย่างรวดเร็ว และมีการสร้างสปอร์สีเขียวเข้มปริมาณมากภายใน 5-7 วัน หลังการปลูกเชื้อลงบนเมล็ดข้าวฟ่าง สำหรับขั้นตอนการเลี้ยงขยายเชื้อราไตรโคเดอร์มาบนเมล็ดข้าวฟ่าง เริ่มจากการต้มให้เมล็ดข้าวฟ่างสุก จนสังเกตเห็นเมล็ดเริ่มปริแตก กรองน้ำทิ้งแล้วปล่อยให้เมล็ดสะเด็ดน้ำก่อนบรรจุเมล็ดข้าวฟ่างลงในถุงพลาติกทนร้อน ประมาณ 250 กรัม/ถุง ( 8X12นิ้ว ) ใส่คอขวดแล้วอุดจุกสำลีไว้ นำถุงเมล็ดข้าวฟ่างไปนึ่งฆ่าที่อุณหภูมิ 121 องศาเซลเซียส ความดัน 15 ปอนด์ต่อตารางนิ้ว เป็นเวลา 30 นาที ปลูกเชื้อราไตรโคเดอร์มาลงในถุงที่บรรจุเมล็ดข้าวฟ่างที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อแล้ว โดยใช้ลวดซึ่งตีปลายให้แบน แล้วตัดให้ตรงปลายงอเล็กน้อย ลนไฟฆ่าเชื้อ ก่อนใช้ตัดชิ้นวุ้นที่มีเส้นใยและสปอร์ของหัวเชื้อใส่ลงบนเมล็ดพืชในถุง แล้วบ่มเชื้อไว้ในห้องที่ร่มและเย็น อากาศถ่ายเทสะดวก ไม่มีมดและแมลงรบกวน หลังบ่มเชื้อ 2 วัน ขยับถุงอีกครั้ง เพื่อให้เส้นใยกระจายตัว บ่มถุงเมล็ดข่าวฟ่างต่ออีก 3-5 วัน (ครบ 5-7 วันหลังปลูกเชื้อ) นำถุงเชื้อที่มีเชื้อซึ่งสร้างสปอร์สีเขียวเข้มไปใช้ หรือเก็บไว้ในตู้เย็น
การปลูกเชื้อราไตรโคเดอร์มาลงใน
ถุงข้าวฟ่างที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อแล้ว
เชื้อราโตรโคเดอร์มาที่เจริญเต็มที่ในถุง
เมล็ดข้าวฟ่าง เห็นเป็นสีเขียวเข้ม

     ประมาณ ปี พ.ศ. 2533 กรมส่งเสริมการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้นำเชื้อราไตรเคอร์มา อาร์เซียนัม สายพันธุ์ดี จาก ผศ.ดร. จิรเดช แจ่งสว่าง ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ไปผลิตขยายบนเมล็ดข้าวฟ่างนึ่งฆ่าเชื้อ เพื่อเผยแพร่และแจกจ่ายให้แก่เกษตรกร โดยใช้ผสมรำข้าวและปุ๋ยอินทร์ในอัตรา 1:10:40 โดยน้ำหนัก สำหรับนำไปใส่ลงดินในแปลงปลูกพืช หว่านรอบโคนต้นพืชหรือหว่านใต้ทรงพุ่มของพืชเศรษฐกิจหลายชนิด เพื่อควบคุมโรคเน่าระดับดิน (กล้ายุบ) โรครากเน่า โรคโคนเน่า และโรคเหี่ยว บนพืชเศรษฐกิจต่าง ๆ เช่น พริก มะเขือเทศ ทุเรียน ส้ม ฯลฯ
เชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสดที่เลี้ยง
บนเมล็ดข้าวฟ่าง 1 กิโลกรัม
รำข้าวละเอียด 10 กิโลกรัม
และปุ๋ยหมัก 40 กิโลกรัม
การผสมคลุกเคล้าเชื้อราไตรโคเดอร์มา
รำข้าวและปุ๋ยหมักให้เข้ากันก่อนนำไปใช้

     ในปี พ.ศ. 2538 จิระเดช และคณะผู้วิจัย ได้พัฒนาสูตรอาหารเลี้ยงเชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสดโดยการใช้เมล็ดพืชบดละเอียดผสมกับวัสดุอินทรีย์ เพื่อทดแทนการใช้เมล็ดข้าวฟ่าง อย่างไรก็ตามเชื้อสดที่ได้นี้ไม่ได้นำไปใช้ควบคุมเชื้อโรคพืชโดยตรง แต่ได้นำไปใช้สำหรับกระบวนการผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์ม่าชนิดผงแห้งของบริษัท ยูนิซีดส์ จำกัด ตามข้อตกลงในสัญญาการถ่ายทอดเทคโนโลยีสู่ภาคเอกชน ซึ่งลงนามโดยผู้แทนของสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ ( สวทช. ) มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และบริษัท ยูนิซิดส์ จำกัด เมื่อวันที่ 26 เมษายน พ.ศ. 2538
     กนิษฐา และคณะ ( 2543 ) แห่งงานวินิจฉัยและกักกันศัตรูพืช ฝ่ายปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้ผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด โดยใช้แกลบดินผสมรำข้าวละเอียด ในอัตราส่วน 1 : 1 โดยน้ำหนัก ( 100+100 กรัม ) บรรจุลงในถุงพลาสติกทนร้อน แล้วเติมน้ำประมาณ 1 ถ้วยตวง คลุกเคล้าให้ส่วนผสมมีความชื้นทั่วทั้งถุง ใส่คอขวด อุดจุกสำลี ปิดกระดาษ แล้วนำไปนึ่งอบฆ่าเชื้อก่อนนำไปใส่หัวเชื้อ บ่มถุงเชื้อเป็นเวลา 7 - 10 วัน ก่อนนำไปใช้กับพืช
     จากการสนับสนุนงบประมาณของโครงการเกษตรกู้ชาติ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จิระเดช และวรรณวิไล ( 2542 ) ได้พัฒนาวิธีการขยายเชื้อราไตรโคเดอร์มาโดยใช้ปลายข้าวเป็นวัสดุอาหารสำหรับเลี้ยงเชื้อ โดยวิธีนำปลายข้าว 1 กิโลกรัม แช่ในน้ำสะอาด 2 ลิตร เป็นเวลานาน 1-2 ชั่วโมง กรองน้ำทิ้งไป ปล่อยให้ปลายข้าวสะเด็ดน้ำ ก่อนนำไปนึ่งให้สุกโดยใช้หม้อนึ่ง ( ลังถึง ) ประมาณ 10 นาที ผึ่งปลายข้าวให้อุ่น ก่อนตวงใส่ถุงพลาสติก ประมาณ 250 กรัม / ถุง ( ขนาด 8 X 12 นิ้ว )ใส่หัวเชื้อสายพันธุ์ดี ในรูปผงแห้ง 2.5 กรัม / ถุง ใส่คอขวด อุดจุกสำลี หุ้มด้วยกระดาษ เขย่าหรือขยำปลายข้าวในถุงเพื่อคลุกเคล้าหัวเชื้อราให้สัมผัสกับปลายข้าวนึ่งอย่างทั่วถึง บ่มเชื้อไว้ในห้องที่มีอากาศถ่ายเท มีแสงสว่างเป็นเวลา 2 วัน เขย่าหรือขยำปลายข้าวในถุงอีกครั้ง แล้วบ่มต่ออีก 4 - 5 วัน ก่อนนำไปใช้
การนึ่งข้าวเพื่อใช้เป็น
วัสดุอาหารเลี้ยงเชื้อ
เชื้อราไตรโคเดอร์มา
เจริญในถุงข้าวนึ่ง

ปัญหาของการผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์มาชนิดสด

     ถึงแม้ว่าจะมีการพัฒนาวิธีการผลิตเชื้อราไตรโคเดอร์มาอย่างต่อเนื่อง ปรากฏว่าเกษตรกรยังไม่สามารถผลิตเชื้อสดได้ด้วยตนเอง เนื่องจากประสบปัญหาหลายประการ คือ
  1. วัสดุอาหาร
    หาซื้อได้ยาก เพราะมีการผลิตในบางฤดูกาล
    มีราคาแพง
    คุณภาพไม่สม่ำเสมอ
  2. การเตรียมวัสดุอาหาร
    มีขั้นตอนการเตรียมที่ยุ่งยาก
    ต้องใช้ระยะเวลานาน
    วัสดุอาหารสุกไม่สม่ำเสมอทุกครั้ง
  3. การปลูกเชื้อลงในวัสดุอาหาร
    ต้องใช้เทคนิคและความระมัดระวังสูง
    ต้องดำเนินการในสภาพตู้ปลอดเชื้อ
  4. หัวเชื้อราไตรโคเดอร์มา
    หัวเชื้อไม่บริสุทธ์เพียงพอ ( มีเชื้อจุลินทรีย์ชนิดอื่นปะปน )
    เชื้อเกิดการกลายพันธุ์ สูญเสียทั้งคุณภาพและประสิทธิภาพ
    การเก็บรักษาไม่เหมาะสม ทำให้เสื่อมคุณภาพเร็ว
  5. การเจริญของเชื้อในวัสดุอาหาร
    เกิดการปนเปื้อนด้วยจุลินทรีย์ชนิดอื่น
    เชื้อสร้างเส้นใยสีขาว ไม่สร้างสปอร์สีเขียว
    เชื้อเจริญช้า และมีลักษณะต่าง ๆ เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม